درختي تناور و پربار
الم تر كيف ضرب الله مثلاً كلمة طيّبة كشجرة طيّبة اصلها ثابت و فرعها في السماء؟ تؤتي اكلها كلّ حين باذن ربّها ...
آيا نديدي خداوند چگونه مثلي زد، سخني پاك را همچون درختي پاك، كه بيخ آن (در زمين) استوار و شاخسار آن، در آسمان (سربرافراشته) است؟ در هر زماني به اذن پروردگارش، ميوهاش را ميدهد ... 
در باب تهيه و تدوين و نشر كتب دانشگاهي مركز نشر دانشگاهي تأسيس شد و چنانكه ميدانيم تاكنون فعاليتي چشمگير داشته و خلأهاي فراواني را پر كرده است. اما از آنجا كه انقلاب اسلامي ما، در بن و بنياد انقلاب فرهنگي است و در انقلاب فرهنگي، سهم عمده بر عهده علوم انساني است، شوراي عالي انقلاب فرهنگي - كه جايگزين ستاد انقلاب فرهنگي بود - به لحاظ اهميت موضوع در تاريخ ٧/١٢/١٣٦٣ تأسيس سازماني مستقل به نام سازمان مطالعه و تدوين كتب علوم انساني دانشگاهها (سمت) را تصويب كرد، با اين هدف كه در زمينه علوم انساني - بهويژه از نظر پيوند آنها با مسائل اسلامي - به تدوين كتب مبنايي - از قبيل مباني اقتصاد اسلامي، مباني حقوق اسلامي، سياست اسلامي، فلسفه سياست و ... - و نيز كتب درسي براي دانشگاهها بپردازد. شوراي عالي، به لحاظ حوزوي - دانشگاهي بودن اينجانب و براي استفاده بيشتر از حوزه علميه قم مسئوليت اين كار را به عهده من نهاد و با آنكه دوبار با اصرار و ابرام تقاضاي رفع مسئوليت كردم نپذيرفتند و اين بار سنگين علاوه بر عضويت در شوراي عالي، مسئوليت دانشكده علوم انساني دانشگاه تربيت مدرس با صدها دانشجوي دكتري و كارشناسي ارشد، حضور مداوم در دانشگاهها براي حل مشكلات آنها، تدريس و ... ، آن هـم در زمـان جنگ، واقعاً توانفرسا بـود و طبعاً - مانند بسياري از كارهاي آن مرحله - نارساييهايي هم به همراه داشت كه هنوز هم برخي از آثار سوء آنها باقي است. اهميت كار استادان بزرگوار و دانشجويان ارجمنـد ميدانند كـه در گذشته در بسيـاري از مـوارد، بـراي تدريس از جزوه استفاده ميشد. اين جزوهها در يك درس واحد با محتواي متفاوت و با درجات فراواني از قوّت و ضعف و با نگارشهاي گوناگون - و گاهي اشتباه - و با هزينهاي چند برابر هزينه كتاب عرضه ميشد. بخش عمده هزينه هم بر عهده دانشگاه بود. بهعلاوه، جزوه پس از مدتي به علت زيراكس گرفتن مكرّر، محو و كمرنگ ميشد و به همين جهت هم دانشجو چندان رغبتي به آن نداشت و هم در آموزش وي اثر منفي مينهاد. پس از داير شدن «سمت» بعضي از دانشگاهها به ما گفتند اين سازمان، گذشته از صرفهجويي در وقت، سالانه ميليونها تومان پول كاغذ و زيراكس به ما كمك كرده است. از اينها گذشته لازم بود علاوه بر بالا بردن سطح علمي، محتواي كتب، مخصوصاً در برخي رشتهها، فراخور فرهنگ انقلاب اسلامي باشد. بنابراين ضرورت داشت يك مركزي به اين كار بپردازد، هم كتابهايي در مباني علوم انساني تهيه كند كه فراخور انقلاب اسلامي باشد و آن محتواي متفاوت و گوناگون را هماهنگ سازد و هم آن نارسايي و نابساماني و جزوهنگاري و استفاده از جزوه را سامان دهد، يعني جزوههاي مربوط به درس را بررسي و بهترين آنها را انتخاب كند و با اصلاح نهايي مؤلف، آن را به صورت كتابي دانشگاهي، ارزان، مؤثر در بهآموزي، ماندگار و يادگار دوران دانشجويي دانشجو در آورد و در سراسر كشور، آسان در اختيار وي قرار دهد. اين بخش بسيار ناچيزي از هدف «سمت» است. مهمتر از اين، تدوين و ترجمه در مواردي است كه هنوز كاري انجام نگرفته و بايد از آغاز به بهترين وجه ممكن اقدام نمود. البته بسياري از دانشگاهها انتشارات و حتي مجله ويژه علوم انساني هم دارند، اما اولاً هر كدام از آنها معمولاً كتب و مقالات استادان همان دانشگاه را منتشر ميكنند، ثانياً حوزه نشر و توزيع هر كدام محدود است، و عملاً به ساير دانشگاهها نميرسد، ثالثاً وظيفه رسمي ندارند كه به صورت جامع همه رشتههاي علوم انساني را با توجه به ظرافت و اهميت خاص آنها و در ارتباط با انقلاب و مسائل اسلامي يكجا بررسي كنند و هر كجا كه لازم بود - چه در زمينه مباني و چه در زمينه كتب درسي - به تحقيق و تأليف و يا ترجمه بپردازند. اما «سمت» وظيفه دارد اختصاصاً به تأليف كتب مبنايي و درسي در همه رشتههاي علوم انساني بپردازد و از همه استادان برجسته دانشگاهها دعوت كند و مدد بگيرد و حاصل كار را در اختيار دانشجويان و استادان سراسر كشور قرار دهد و تاكنون هم ديدهايم كاري كه «سمت» در اين زمينه انجام داده هيچ مركز آموزشي و تحقيقي ديگري انجام نداده است. آثار «سمت» از زابل، تركمن صحرا، آستارا، اروميه، قصرشيرين، ايلام، آبادان، بندرعباس و چاهبهار گرفته تا ساير نقاط مرزي و مركزي و هر جا كه مراكز آموزش دولتي و غيردولتي داير است در صدها مركز فروش مورد استفاده همگان است و هيچ مركز ديگري نتوانسته است در اين زمينه با اين گستردگي عمل كند. البته كار «سمت» به هيچ روي مانع تلاش و پيشرفت كار ساير مراكز نيست، بلكه ميدان رقابت سالمي فراهم شده است تا هر كسي در هر زمينه يا رشتهاي بهتر عمل كرد در آن بخش پيش برود و حتي اگر توان بيشتر مركزي در يك مورد محرز شد، مسئولان مراكز دوستانه تقسيم كار كنند و آن مورد را به آن مركز واسپارند و ديگران به كارهاي ديگر بپردازند. كار انجام نشده هم آن قدر زياد است كه هر قدر نيرو وجود داشته باشد كار هست و ميتوان كاري كرد كه تداخل پديد نيايد. هم اكنون در حوزه دروس دانشگاهي بيش از دو هزار عنوان كتاب در علوم انساني لازم است و اگر يك مركز سالي صد عنوان كتاب تهيه كند بيش از بيست سال طول ميكشد تا اين عناوين تدوين و منتشر شود. تازه پس از هر چند سال برنامه درسي عوض ميشود و همواره كتاب تازه ضرورت پيدا ميكند. بهعلاوه، در كتابهاي گذشته هم بايد تجديد نظر كرد و كتابهاي جنبي هم لازم است و اين همه، تنها در مرحله كتب درسي است؛ مرحله تحقيقات مبنايي و پژوهشهاي بنيادي ناپيدا كرانه و پايانناپذير است. بنابراين همه مراكز هر قدر هم بكوشند هرگز جا بر يكديگر تنگ نميكنند؛ البته كاملاً ضروري است همه آنها - حتي غير دولتيها - هم در مجموعه واحدي گرد آيند و با تقسيم كار، هر كدام در حد توان خويش از اين مجموعه عظيم بخشي را بر عهده بگيرند و همان را به بهترين وجه ممكن انجام دهند و از تداخل و تكرار كار و هدر رفتن نيروي مالي و انساني - كه همهاش بيتالمال مسلمين است - جلوگيري كنند. نخستين گام با توجه به مشكلات خاص زمان جنگ و نبودن بودجه و امكانات، در تابستان ٦٤ اعضاي شوراي عالي انقلاب فرهنگي به حضور حضرت امام (ره) رسيديم. رهبر معظم انقلاب كه آن زمان رئيس شورا بودند موضوع تأسيس «سمت» و هدف آن را خدمت امام (ره) مطرح كردند و ايشان هم به قدري خرسند شدند كه اثر آن در چهره و لبخندشان نمودار شد و فرمودند كمك ميكنم. بعد از آن هم مبلغ يك ميليون تومان فرستادند كه راستي براي «سمت» بركتي پايدار بوده است. ما در نيمه دوم آن سال كتاب معارف اسلامي و المنتخب را تهيه و منتشر كرديم، سپس با داير كردن گروهها، يكي پس از ديگري، آن هم تنها در چند اتاق از ساختمان اجارهاي شوراي عالي، در عين درگيري با همان چند مسئوليت سنگين، و با افزوده شدن مسئوليت بخش تربيت استاد مدرسه دارالشفاي قم از سال ٦٥ به بعد، سازمان به لطف خدا شكل گرفت و با همه دشواريها به بار نشست. برخي از دشواريها سازمان در عين حال كه موفقيتهاي بسيار چشمگيري داشته است ناكاميهايي هم ـ هر چند ناخواسته ـ داشته است كه بايد به آنها اعتراف كرد: الف) تدوين كتب مبنايي با توجه به مشكلات برخاسته از انقلاب و جنگ و شهيد شدن بسياري از دانشمندان حوزه و جابهجايي قهري بسياري از آنها و نيز درگيري بسياري از استادان برجسته دانشگاه، كار تدوين كتب مبنايي بسيار دشوار بود. دفتر همكاري حوزه و دانشگاه، كه از سال ٦١ به منظور تدوين كتب مبنايي داير شده بود، زمينه مناسبي بود براي تحقق بخشيدن به يكي از اهداف عمده «سمت». از طرفي با توجه به روابط صميمانهاي كه ميان اينجانب و اعضاي محترم دفتر - حتي سالهاي پيش از انقلاب - برقرار بود و با عنايت به اينكه از سال ٦٢ تا زمان تأسيس «سمت»، با دفتر همكاري جدّي داشتيم، قرار بر اين شد كه كتابهاي مبنايي را عمدتاً دفتر تهيه كند. تعداد ٢١ عنوان در زمان وابسته بودن دفتر به اين سازمان تهيه شد كه شماري از آنها در حدّ مطلوب و برخي هم فراتر از حدّ انتظار است، اما به هر حال با همه تلاشهايي كه به عمل آمده، به علت دشواري كار و كمبود نيرو و نيز جابجايي نيروها در مسئوليتهاي ديگر، حاصل كار در حد انتظار نبوده است؛ هر چند اميدواريم حالا كه دفتر به مؤسسه پژوهشي تبديل شده و خود استقلال يافته و نيروهاي قابل توجهي هم در آن تربيت شده است بتواند اين مهم را كفايت كند. «سمت» هم به خواست خدا، همانند گذشته، همچنان به همكاري ادامه خواهد داد. البته در بيرون از حوزه همكاري با دفتر، گامهاي بلندي، به خصوص در سالهاي اخير، برداشته شده كه اميدواريم نتيجه آن، كتابهاي مبنايي سودمندي باشد و در دسترس ارباب نظر قرار گيرد. به هر حال، ما به زعم خودمان در اين بخش كوتاهي نكردهايم؛ شرايط عمومي و اوضاع و احوال جاري كشور زمينهاي فراهم ساخته است تا به كمال مطلوب مورد انتظار خويش دست نيابيم، اما تمام تلاش خود را به كار ميبنديم بلكه به ياري خدا كمبودهاي قهري را جبران كنيم. ب) ارتباط با خارج از آنجا كه بيشتر كتابهاي «سمت»، كتاب درسي و به زبان فارسي است عرضه آنها به كشورهايي كه زبانشان فارسي نيست، با استقبال روبهرو نميشود و در سفري كه به سوريه و لبنان و اردن داشتيم اين واقعيت را دريافتيم كه كتابهاي درسي فارسي ما تنها در حد بسيار محدودي به درد كتابخانههاي آنها ميخورد، و استادان هر كدام، كتاب يا جزوه خود را تدريس ميكنند و نميشود كتابي را هر قدر هم خوب باشد با هزينه سنگين به زبان ديگر ترجمه كرد و در اختيار استادان غيرايراني نهاد تا شايد معدودي از آنها از آن استفاده كنند. خوشبختانه پس از برقراري ثبات نسبي در افغانستان از طريق همكاري با كميته علمي ـ آموزشي ستاد مشاركت در بازسازي افغانستان كه در وزارت امور خارجه تشكيل شد، زمينه فعاليتهاي مناسبي فراهم شده كه علاوه بر اهداء دوازده دوره از كتابهاي «سمت» به دانشگاههاي افغانستان، كه با استقبال فراواني همراه بود، مسئوليت چاپ كتابهاي درسي استادان افغانستان به «سمت» واگذار شد و در اين راستا از اواخر سال ١٣٨١ تا پايان ١٣٨٣ تعداد چهل و چهار عنوان كتاب در اين حوزه منتشر شد. در تاجيكستان هم پس از استقلال، مردم مشتاقِ بازگشت به خط و زبان نياكان خود، يعني خط و زبان فارسي، بودند و همين زمينهاي بود براي ورود كتب «سمت» به آن سرزمين؛ اما با سياستهاي فعلي حكومت آن كشور، اين در بسته شد. در تلاش هستيم تا سفري به آن كشور صورت گيرد و با همكاري سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامي نمايشگاهي در آنجا بر پا شود و بتوان زمينه فعاليت بيشتري را مهيا كرد. در دو سال گذشته به دانشگاههاي سوريه سفر كردهايم و براي رشته زبان و ادبيات فارسي مقطع كارشناسي - كه در سه دانشگاه آنجا داير است - و نيز فارسي عمومي - كه در تمام دانشگاههاي آنجا تدريس ميشود - در حال تهيه كتاب هستيم و همين كتابها ميتواند در ساير كشورهاي عربي مورد استفاده قرار گيرد. البته از كتابهاي «سمت» ، خواه به زبان فارسي و خواه به زبان انگليسي، به كشورهاي ديگر هم فرستادهايم و برخي از آنها مورد استفاده استاد و دانشجو قرار گرفته و حتي كتابهاي انگليسي «سمت» مايه اعجاب استادان انگليسيزبان شده است؛ اما هنوز آن ارتباط و آن داد و ستد مورد انتظار حاصل نشده است. بايد چارهاي بينديشيم بلكه در اين زمينه توفيق بيشتري به دست آيد. كاميابيها همانطور كه در اين سايت ميبينيم، به لطف خدا سازمان كاميابيهاي فراواني داشته است؛ در عين حال كه هيچكس نبايد از وضع موجود خويش خرسند باشد و ما هم نيستيم، موفقيتهاي به دست آمده را هم نبايد سبك شمرد و يا ناديده انگاشت. سازمان در گرماگرم جنگ، و با كمبود شديد نيرو و امكانات داير شده، در زمينه علوم انساني با همه ظرافتهايش، حدود ١١٧٠ عنوان كتاب درسي و مبنايي منتشر ساخته، بيش از ٢١ ميليون جلد كتاب را در حد معيار نسبتاً مطلوب در آورده و با نصف يا دو سوم قيمت بازار به موقع و بيوقفه در اختيار دانشجويان سراسر كشور نهاده است و با اين وصف همه بودجهاي را كه از دولت گرفته بلكه چند برابر آن را به صورت سرمايهاي درآورده است كه در قالب ساختمان و ابزار و كتاب موجود است، كتابهايي كه سالهاي سال تجديد چاپ خواهد شد و بهره معنوي و مادي آنها به مردم خواهد رسيد. خود همين كه چنين سازمان علمي - فرهنگي با اين كيفيت مشكلات را هموار ساخته و اين چنين پا گرفته و به
بار و بر نشسته مصداق همان شجره طيّبة قرآن كريم است كه «اصلها ثابت و فرعها في السماء تؤتي اكلها كل حين باذن ربّها» و خداي ياري رسان را بر اين كاميابي سپاس ميگوييم و مزيد اين موفقيت را از درگاهش مسئلت داريم. تفصيل و مستندات آنچه در اين بخش بيان گرديد در اين سايت گرد آمده است. دكتر احمد
احمدي
|